clean room
clean room

اتاق تمیز یا clean room چیست؟

اتاق تمیز  یا clean room عبارت است از مکانی بسیار تمیز و مناسب که از نظر تعداد و سایز ذرات گرد و غبار معلق در هوا و شرایط محیطی مانند رطوبت، سرما، گرما و حتی فشار تحت کنترل باشد. با پیشرفت ‌هایی که روز به روز در ابعاد گوناگون علمی و صنعتی حاصل می‌ شود، تجهیزات و دستگاه ‌های بسیار حساس و دقیقی ساخته می شوند که بدون داشتن اتاق تمیز یا clean room، ساخت آنها میسر نیست. با توجه به اینکه هر انسان در هر بازدم بین ۴۰۰۰۰ تا۴۴۰۰۰ ذره از خود ساطع می کند، کارکردن درون این اتاق ‌ها شرایط ویژه ای از نظر صحبت کردن، راه رفتن، نشستن و کار کردن و تهویه مطبوع دارد و حتی بعضی وقت‌ ها نیاز است که از صحبت کردن جلوگیری شود و ارتباط با زبان اشاره، باشد.

اتاق تمیز اصولا به محیطی گفته می ‌شود که جهت تولید و یا تحقیقات علمی و صنعتی در آن فعالیت ‌هایی صورت می ‌گیرد و در این محیط مقدار آلاینده ‌های زیست محیطی بسیار پایین ‌تر از حد معمول فضای یک محیط بسته می ‌باشد. آلاینده‌ های معمول عبارتند از: گرد و غبار، میکروب ‌های معلق در فضا و بخار مایعات محیطی. به طور دقیق ‌تر، کلاس های مختلف اتاق تمیز محیطی با آلایش کنترل شده ذرات معلق در فضاست که در هر متر مکعب آن تعداد معینی ذره موجود است. 

ساخت اتاق تمیز معمولا در خطوط تولید حساس همچون خطوط داروسازی، صنایع الکترونیک و میکروالکترونیک، غذایی، بیمارستان‌ ها و … به کار می رود، در این محیط ها میزان گرد و غبار، میکروب‌ های هوازی، ذرات معلق و بخارات شیمیایی در سطح پایین و کنترل شده ‌ای نگه داشته می‌ شوند. ذرات معلق در اتاق ‌های تمیز معمولا بر اساس سایز ذرات در واحد متر مکعب و یا فوت مکعب نمایش داده می ‌شوند. به عنوان مثال در کلاس تمیز ۱۰۰،۰۰۰ میزان ذرات بزرگ ‌تر از ۰.۵ میکرون باید کمتر از ۱۰۰۰۰۰ عدد در فوت ‌مکعب باشد و همین میزان در کلاس ۱۰۰ کمتر از ۱۰۰ ذره در فوت ‌مکعب می‌ باشد. قابل ذکر است موی انسان دارای قطر ۷۵-۱۰۰ میکرون می ‌باشد که ۲۰۰ برابر بیش از یک ذره ۰.۵ میکرونی است.

تجهیزات اتاق تمیز

  • ساندویچ پانل سقفی اتاق تمیز
  • ساندویچ پانل دیواری اتاق تمیز
  • اگزاست فن
  • درب اتاق تمیز هم باد (Flush System)
  • درب اتاق تمیز غیر هم باد ( Semi Flush System)
  • پس باکس 
  • پنجره اتاق تمیز

فیلترها

  • فیلتر هپا فشرده V شکل
  • فیلتر باکس هپا
  • قاب یا فریم فیلتر
  • فیلتر هپا با جدا کننده آلومینیومی
  • فیلتر هپا ظرفیت بالا با کاربرد خاص
  • فیلتر هپا با ظرفیت بالا بدون چین خوردگی
  • فیلتر گازی
  • فیلتر‌های شیمیایی
  • فیلتر هپا و اولپا با گسکت ژل
  • فیلتر کربن فعال
  • لامینار فلو
  • فیلتر هپا ترمینال هود
  • فیلتر هپا و اولپای سقفی
  • فیلتر ظرفیت بالا هپا V شکل

قطعات کنترل

  • سنسور رطوبت
  • سنسور دما
  • سنسور فشار DPT
  • رطوبت سنج و رطوبت گیر

کاربرد اتاق تمیز

اتاق تمیز در ایران در صنایع داروسازی، صنایع خودرویی، کامپیوتر، صنایع فضایی، صنایع غذایی، صنایع اپتیک، الکترونیک، ساخت دی ‌وی ‌دی و بسیاری صنایع دیگر استفاده می ‌شود.

در دوش هوا از فشار بالای هوای تصفیه شده برای زدودن ذرات آلاینده‌ های انباشته شده روی تجهیزات و کارکنان استفاده می‌ شود، تجهیزات دوش هوا قبل از محیط اتاق تمیز یا clean room تعبیه می‌ شود. آلودگی‌ هایی مانند ذرات گرد و غبار یا دیگر آلاینده ‌های اضافی باقیمانده روی فرد پاک می ‌شود. هوای اسپری شده در چندین جهت دمیده می‌ شود و در بعضی مدل ‌ها سرعتی بالاتر از ۲۵ متر بر ثانیه دارد.

انواع اتاق تمیز

از نظر جریان هوا، اتاق‌ های تمیز به طور کلی به سه نوع تقسیم می ‌شوند:

  1. جریان لامینار ( یکسویه ): اتاق‌ های تمیز با جریان لامینار به عنوان اتاق ‌های تمیز جریان آرام و یک سویه نیز شناخته می‌ شوند. در اتاق تمیز با جریان یکسویه در مقایسه با دو نوع دیگر، از حجم هوای بیشتری استفاده می ‌شود و تعداد تعویض هوا در ساعت بسیار بیشتر می ‌باشد، بنابراین در این نوع از اتاق ‌های تمیز درجه بالاتری از تمیزی قابل دستیابی می‌ باشد. فیلترهای بازده بالا( هپا – اولپا ) در مسیر هوای ورودی و در سقف نصب می‌ گردند و هوا با سرعت ۳ تا ۵ متر بر ثانیه از آن ‌ها وارد اتاق تمیز شده و از طریق کف اتاق و پایین دیوارها از اتاق خارج می‌ شود. اتاق‌ های تمیز با جریان لامینار خود به دو نوع افقی و عمودی تقسیم می ‌شوند: در حالت عمودی جریان هوا از بالا به سمت پایین بوده و در نوع افقی ورودی هوا در بالای دیوار و خروجی آن در سمت مقابل و در پایین دیوار می ‌باشد. اغلب اتاق‌ های تمیز با جریان لامینار به صورت جریان هوای عمودی ساخته می ‌شوند. با این نوع جریان هوا، ذرات معلق به سمت پایین جاروب می ‌شوند. علاوه بر این ساخت این نوع از اتاق تمیز نسبت به جریان افقی آسان ‌تر بوده و همچنین هزینه آن کمتر می ‌باشد.
  2. جریان غیر لامینار: اتاق‌ های تمیز با جریان غیر لامینار به عنوان اتاق ‌های تمیز جریان توربولنت و جریان غیر یک سویه نیز شناخته می ‌شوند.
  3. جریان مخلوط

مشخصات جریان هوا در اتاق‌های تمیز

  • جریان تصادفی: در این نوع طراحی، فیلترهای هپا به صورت تصادفی در کلیه قسمت‌های اتاق تمیز قرار گرفته و هوای تمیز را به داخل اتاق منتقل می کند. جریان هوای تصادفی معمولا بالاتر از کلاس ۱۰۰۰ می باشد.
  • جریان هوا به صورت ل ایه‌های موازی و افقی: جریان هوا به صورت لایه‌ های موازی از فیلترهای هپا خارج شده و به صورت افقی و مداوم از یک طرف به طرف دیگر هدایت می ‌شود.
  • جریان هوا به صورت لایه‌ های موازی و عمودی: در این شکل جریان هوا از فیلترهای هپا که در سقف اتاق تمیز تعبیه شده است به صورت مداوم خارج و از دریچه‌ های خروجی که معمولا در قسمت ‌های پائین دیوارهای اتاق نصب شده اند، خارج می ‌شود. جریان عمودی هوا امکان کار روی سطوح افقی را فراهم می کند.

روش‌ های پایش اتاق تمیز

 جهت پایش اتاق ‌های تمیز روش‌ های متفاوتی وجود دارد.

  • استفاده از دستگاه ذره شمار یا پارتیکل کانتر
  • بررسی جریان هوا در اتاق تمیز
  • استفاده از محیط‌ های کشت در نقاط مختلف اتاق تقسیم

دستگاه ذره شمار یا پارتیکل کانتر: دستگاهی است که برای اندازه گیری تعداد ذرات موجود در حجم معینی از هوا مورد استفاده قرار می ‌گیرد. این دستگاه حجم معینی از هوای مورد آزمایش را بلعیده و پس از تجزیه آن، ذرات در ابعاد مختلف را تفکیک و شمارش می‌ کند.

استفاده از محیط‌ های کشت در پایش اتاق تمیز: می‌ توان از محیط‌ های کشت باکتریایی مثل بلاد آگار و محیط ‌های کشت قارچی مثل سابرو دکستروز آگار استفاده کرد. برا‌ این منظور پلیت ‌های حاوی محیط‌ های کشت بلاد آگار را در چندین نقطه اتاق تمیز قرار داده و درب آن ‌ها را به مدت حداقل نیم ساعت باز می ‌گذاریم و سپس درب آن ‌ها را بسته و در دمای ۳۷ درجه سانتیگراد به مدت حداقل ۴۸ ساعت انکوبه می ‌کنیم و از نظر ظهور و رشد کلنی باکتریایی بررسی می‌ کنیم. در مورد محیط کشت سابرو دکستروز آگار از همین روش استفاده می کنیم، اما آنها را در دمای اتاق و به مدت ۱۴ روز نگهداری و سپس از نظر ظهور و رشد کلنی قارچی بررسی می‌ کنیم.

نکته مهمی که وجود دارد این است که اتاق تمیز  یا clean room یک محیط استریل نیست. آلودگی ها هیچگاه صفر نمی شوند بلکه باید از میزان مشخصی کمتر باشند.

جزئیات مقاله
نام مقاله
اتاق تمیز یا clean room چیست؟
توضیحات
اتاق تمیز یا clean room عبارت است از مکانی بسیار تمیز و مناسب که از نظر تعداد و سایز ذرات گرد و غبار معلق در هوا و شرایط محیطی مانند رطوبت، سرما، گرما و حتی فشار تحت کنترل باشد.