اتاق تمیز یا clean room چیست؟ ویژگی ها و انواع اتاق تمیز

clean room

اتاق تميز یا clean room چیست؟

اتاق تميز  یا clean room عبارت است از مكانی بسيار تميز و مناسب كه از نظر تعداد و سایز ذرات گرد و غبار معلق در هوا و شرایط محیطی مانند رطوبت، سرما، گرما و حتی فشار تحت كنترل باشد. با پيشرفت ‌هايی كه روز به روز در ابعاد گوناگون علمی و صنعتی حاصل می‌ شود، تجهيزات و دستگاه ‌های بسيار حساس و دقيقی ساخته می شوند كه بدون داشتن اتاق تميز يا clean room، ساخت آنها ميسر نيست. با توجه به اينكه هر انسان در هر بازدم بين 40000 تا44000 ذره از خود ساطع می كند، كاركردن درون اين اتاق ‌ها شرايط ويژه ای از نظر صحبت كردن، راه رفتن، نشستن و كار كردن و تهویه مطبوع دارد و حتی بعضی وقت‌ ها نياز است كه از صحبت كردن جلوگيری شود و ارتباط با زبان اشاره، باشد.

اتاق تمیز اصولا به محیطی گفته می ‌شود که جهت تولید و یا تحقیقات علمی و صنعتی در آن فعالیت ‌هایی صورت می ‌گیرد و در این محیط مقدار آلاینده ‌های زیست محیطی بسیار پایین ‌تر از حد معمول فضای یک محیط بسته می ‌باشد. آلاینده‌ های معمول عبارتند از: گرد و غبار، میکروب ‌های معلق در فضا و بخار مایعات محیطی. به طور دقیق ‌تر، کلاس های مختلف اتاق تمیز محیطی با آلایش کنترل شده ذرات معلق در فضاست که در هر متر مکعب آن تعداد معینی ذره موجود است. 

ساخت اتاق تمیز معمولا در خطوط تولید حساس همچون خطوط داروسازی، صنایع الکترونیک و میکروالکترونیک، غذایی، بیمارستان‌ ها و … به کار می رود، در این محیط ها میزان گرد و غبار، میکروب‌ های هوازی، ذرات معلق و بخارات شیمیایی در سطح پایین و کنترل شده ‌ای نگه داشته می‌ شوند. ذرات معلق در اتاق ‌های تمیز معمولا بر اساس سایز ذرات در واحد متر مکعب و یا فوت مکعب نمایش داده می ‌شوند. به عنوان مثال در کلاس تمیز 100،000 میزان ذرات بزرگ ‌تر از 0.5 میکرون باید کمتر از 100000 عدد در فوت ‌مکعب باشد و همین میزان در کلاس 100 کمتر از 100 ذره در فوت ‌مکعب می‌ باشد. قابل ذکر است موی انسان دارای قطر 75-100 میکرون می ‌باشد که 200 برابر بیش از یک ذره 0.5 میکرونی است.

تجهیزات اتاق تمیز

  • ساندویچ پانل سقفی اتاق تمیز
  • ساندویچ پانل دیواری اتاق تمیز
  • اگزاست فن
  • درب اتاق تمیز هم باد (Flush System)
  • درب اتاق تمیز غیر هم باد ( Semi Flush System)
  • پس باکس 
  • پنجره اتاق تمیز

فیلترها

  • فیلتر هپا فشرده V شکل
  • فیلتر باکس هپا
  • قاب یا فریم فیلتر
  • فیلتر هپا با جدا کننده آلومینیومی
  • فیلتر هپا ظرفیت بالا با کاربرد خاص
  • فیلتر هپا با ظرفیت بالا بدون چین خوردگی
  • فیلتر گازی
  • فیلتر‌های شیمیایی
  • فیلتر هپا و اولپا با گسکت ژل
  • فیلتر کربن فعال
  • لامینار فلو
  • فیلتر هپا ترمینال هود
  • فیلتر هپا و اولپای سقفی
  • فیلتر ظرفیت بالا هپا V شکل

قطعات کنترل

  • سنسور رطوبت
  • سنسور دما
  • سنسور فشار DPT
  • رطوبت سنج و رطوبت گیر

کاربرد اتاق تمیز

اتاق تمیز در ایران در صنایع داروسازی، صنایع خودرویی، کامپیوتر، صنایع فضایی، صنایع غذایی، صنایع اپتیک، الکترونیک، ساخت دی ‌وی ‌دی و بسیاری صنایع دیگر استفاده می ‌شود.

در دوش هوا از فشار بالای هوای تصفیه شده برای زدودن ذرات آلاینده‌ های انباشته شده روی تجهیزات و کارکنان استفاده می‌ شود، تجهیزات دوش هوا قبل از محیط اتاق تميز یا clean room تعبیه می‌ شود. آلودگی‌ هایی مانند ذرات گرد و غبار یا دیگر آلاینده ‌های اضافی باقیمانده روی فرد پاک می ‌شود. هوای اسپری شده در چندین جهت دمیده می‌ شود و در بعضی مدل ‌ها سرعتی بالاتر از ۲۵ متر بر ثانیه دارد.

انواع اتاق تمیز

از نظر جریان هوا، اتاق‌ های تمیز به طور کلی به سه نوع تقسیم می ‌شوند:

  1. جریان لامینار ( یکسویه ): اتاق‌ های تمیز با جریان لامینار به عنوان اتاق ‌های تمیز جریان آرام و یک سویه نیز شناخته می‌ شوند. در اتاق تمیز با جریان یکسویه در مقایسه با دو نوع دیگر، از حجم هوای بیشتری استفاده می ‌شود و تعداد تعویض هوا در ساعت بسیار بیشتر می ‌باشد، بنابراین در این نوع از اتاق ‌های تمیز درجه بالاتری از تمیزی قابل دستیابی می‌ باشد. فیلترهای بازده بالا( هپا – اولپا ) در مسیر هوای ورودی و در سقف نصب می‌ گردند و هوا با سرعت ۳ تا ۵ متر بر ثانیه از آن ‌ها وارد اتاق تمیز شده و از طریق کف اتاق و پایین دیوارها از اتاق خارج می‌ شود. اتاق‌ های تمیز با جریان لامینار خود به دو نوع افقی و عمودی تقسیم می ‌شوند: در حالت عمودی جریان هوا از بالا به سمت پایین بوده و در نوع افقی ورودی هوا در بالای دیوار و خروجی آن در سمت مقابل و در پایین دیوار می ‌باشد. اغلب اتاق‌ های تمیز با جریان لامینار به صورت جریان هوای عمودی ساخته می ‌شوند. با این نوع جریان هوا، ذرات معلق به سمت پایین جاروب می ‌شوند. علاوه بر این ساخت این نوع از اتاق تمیز نسبت به جریان افقی آسان ‌تر بوده و همچنین هزینه آن کمتر می ‌باشد.
  2. جریان غیر لامینار: اتاق‌ های تمیز با جریان غیر لامینار به عنوان اتاق ‌های تمیز جریان توربولنت و جریان غیر یک سویه نیز شناخته می ‌شوند.
  3. جریان مخلوط

مشخصات جريان هوا در اتاق‌های تميز

  • جريان تصادفی: در اين نوع طراحی، فيلترهای هپا به صورت تصادفی در كليه قسمت‌های اتاق تميز قرار گرفته و هوای تميز را به داخل اتاق منتقل می كند. جريان هوای تصادفی معمولا بالاتر از كلاس 1000 می باشد.
  • جريان هوا به صورت ل ايه‌های موازی و افقی: جريان هوا به صورت لايه‌ های موازی از فيلترهای هپا خارج شده و به صورت افقی و مداوم از يك طرف به طرف ديگر هدايت می ‌شود.
  • جريان هوا به صورت لايه‌ های موازی و عمودی: در اين شكل جريان هوا از فيلترهای هپا كه در سقف اتاق تميز تعبيه شده است به صورت مداوم خارج و از دريچه‌ های خروجی كه معمولا در قسمت ‌های پائين ديوارهای اتاق نصب شده اند، خارج می ‌شود. جريان عمودی هوا امكان كار روی سطوح افقی را فراهم می كند.

روش‌ های پايش اتاق تميز

 جهت پايش اتاق ‌های تميز روش‌ های متفاوتی وجود دارد.

  • استفاده از دستگاه ذره شمار يا پارتيکل كانتر
  • بررسی جريان هوا در اتاق تميز
  • استفاده از محيط‌ های كشت در نقاط مختلف اتاق تقسيم

دستگاه ذره شمار يا پارتيكل كانتر: دستگاهی است كه برای اندازه گيری تعداد ذرات موجود در حجم معينی از هوا مورد استفاده قرار می ‌گيرد. اين دستگاه حجم معينی از هوای مورد آزمايش را بلعيده و پس از تجزيه آن، ذرات در ابعاد مختلف را تفكيك و شمارش می‌ كند.

استفاده از محيط‌ های كشت در پايش اتاق تميز: می‌ توان از محيط‌ های كشت باكتريايی مثل بلاد آگار و محيط ‌های كشت قارچی مثل سابرو دكستروز آگار استفاده كرد. برا‌ اين منظور پليت ‌های حاوی محيط‌ های كشت بلاد آگار را در چندين نقطه اتاق تميز قرار داده و درب آن ‌ها را به مدت حداقل نيم ساعت باز می ‌گذاريم و سپس درب آن ‌ها را بسته و در دمای 37 درجه سانتيگراد به مدت حداقل 48 ساعت انكوبه می ‌كنيم و از نظر ظهور و رشد كلنی باكتريایی بررسی می‌ كنيم. در مورد محيط كشت سابرو دكستروز آگار از همين روش استفاده می كنيم، اما آنها را در دمای اتاق و به مدت 14 روز نگهداری و سپس از نظر ظهور و رشد كلنی قارچی بررسی می‌ كنيم.

نکته مهمی که وجود دارد این است که اتاق تميز  یا clean room یک محیط استریل نیست. آلودگی ها هیچگاه صفر نمی شوند بلکه باید از میزان مشخصی کمتر باشند.

Article Details
Article Name
اتاق تمیز یا clean room چیست؟
Description
اتاق تميز یا clean room عبارت است از مكانی بسيار تميز و مناسب كه از نظر تعداد و سایز ذرات گرد و غبار معلق در هوا و شرایط محیطی مانند رطوبت، سرما، گرما و حتی فشار تحت كنترل باشد.